به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، برنامه «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم، کمترشناخته‌شده و گاه مغفول‌مانده موجود در گنجینه آرشیوی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران طراحی شده است و در هر شماره، یکی از اسناد تاریخی، فرهنگی، اداری یا اجتماعی موجود در آرشیو ملی ایران را معرفی می‌کند.

سومین شماره این برنامه به معرفی یکی از اسناد کهن موجود در آرشیو ملی ایران اختصاص دارد؛ سندی مربوط به دوره افشاریه با عنوان «فرمان نادرشاه افشار در خصوص اعطای کدخدایی ایل صوفیانلو به شاهوردی‌بیگ».

تاریخ این سند، ۱۷ جمادی‌الاول ۱۱۵۰ هجری قمری، مصادف با ۲۱ شهریور ۱۱۱۶ هجری شمسی است. مهر گلابی‌شکل این سند نیز دارای سجع زیر است:

«بسم‌الله نگین دولت و دین رفته بود چون از جا / به نام نادر ایران قرار داد خدا»

سجع مهر نادرشاه در این سند حاوی نکته‌ای قابل توجه است. بر اساس این سجع، نادرشاه خود را جانشین هیچ سلسله‌ای ندانسته و حکومت خود را از جانب خداوند و بر پایه تلاش‌های شخصی خود تلقی کرده است.

متن طغرای سند نیز چنین آغاز می‌شود:

«أعوذُ بالله تعالی شأنه فرمان همایون شد»

متن این سند به خط شکسته‌نستعلیق نگاشته شده است. ویژگی ظاهری آن، فاصله زیاد میان خطوط و سطرهاست. سطرها در ابتدا به‌صورت مستقیم پیش می‌روند، اما به‌تدریج و با نزدیک شدن به لبه سمت چپ، انحنایی رو به بالا پیدا می‌کنند و به شکل قوسی درمی‌آیند.

موضوع و محتوای این سند، فرمانی از نادرشاه افشار است که به شاهوردی‌بیگ خطاب شده و کدخدایی ایل صوفیانلو را به وی اعطا کرده است. متن سند از نظر محتوایی به دو بخش تقسیم می‌شود.

بخش نخست با عبارت «آنکه» آغاز می‌شود و شاهوردی‌بیگ را به‌طور مستقیم مورد خطاب قرار می‌دهد. نادرشاه در این بخش یادآور می‌شود که این مقام به دلیل «شفقت بی‌نهایت شاهانه و مرحمت از حد افزون خسروانه» به وی اعطا شده است. بر همین اساس، شاهوردی‌بیگ مسئولیت امنیت و امور مالی ایل خود را بر عهده دارد و نباید خود را از این وظایف معاف بداند.

در بخش دوم، پس از مکثی کوتاه که در متن سند با یک فاصله مشخص شده است، ایل صوفیانلو مورد خطاب قرار می‌گیرد. در این بخش، به افراد ایل دستور داده شده است که شاهوردی‌بیگ را «کدخدای بالاستقلال» خود بدانند و مطیع سخن و صلاح او باشند. برای تأکید بیشتر بر اطاعت از فرد تعیین‌شده، عبارت «و در عهده شناسند» در انتهای سند آمده است.

اهمیت تاریخی این فرمان در گرو بررسی افراد و موضوع آن است؛ موضوعی که حول محور واگذاری ریاست ایل صوفیانلو به شاهوردی‌بیگ شکل گرفته است. از این رو، شناخت پیشینه و نقش ایل صوفیانلو در دوران نادرشاه اهمیت ویژه‌ای دارد.

ایل صوفیانلو اصالتاً از ایلات آذربایجان بود و به واسطه ارادت عمیق خود به سلسله صفویه، نام «صوفیانلو» را برای خود برگزید. در زمان شاه عباس اول صفوی، برخی ایلات کرد نواحی غربی ایران برای دفاع از مرزها در برابر هجوم ازبکان به شمال شرق کشور کوچانده شدند. این ایلات به‌تدریج در مناطق مختلف شمال خراسان، از جمله قوچان، بجنورد، جاجرم و کالپوش پراکنده شدند و در این میان، ایلات صوفیانلو در نواحی کلات و درگز سکونت گزیدند.

در اوایل دوره نادرشاه، برخی از سران ایلات کرد از پیوستن به او امتناع کردند. نادرشاه خود را برای نبرد با آنان آماده ساخت و در نزدیکی خبوشان، قوچان امروزی، با آنان جنگید. پس از کشته شدن سردسته این گروه، ریش‌سفیدان طوایف کرد از نادرشاه تقاضای بخشش کردند و از آن پس، همواره در رکاب او به جنگ پرداختند.

بر همین اساس، نادرشاه در این فرمان با استفاده از عبارت «شفقت بی‌نهایت شاهانه و مرحمت از حد افزون خسروانه»، به‌نوعی رفتار گذشته آنان را یادآوری کرده و واگذاری این منصب به شاهوردی‌بیگ را لطف و عنایت خود دانسته است.

این سند با شناسه ۳۰۷/۹۹۷ در آرشیو ملی ایران به ثبت رسیده است.